Chọn nơi nghỉ hưu khác với chọn nơi làm việc ở một điểm cốt lõi: tiêu chí nặng nhất không còn là thu nhập mà là thời gian tới cơ sở y tế phù hợp, khí hậu hợp với sức khoẻ, chi phí vừa với lương hưu, và khoảng cách tới con cháu. Một nơi đẹp, yên tĩnh, rẻ mà cách bệnh viện có khoa tim mạch hai tiếng đường đèo có thể là lựa chọn đúng ở tuổi sáu mươi và là lựa chọn khó khăn ở tuổi bảy lăm.
Bài này viết cho người sắp nghỉ hưu đang tính chuyển về một tỉnh khác, và cho con cái đang bàn chuyện đó cùng bố mẹ. Nội dung đi qua các tiêu chí theo thứ tự quan trọng thường gặp, cách tính ngân sách bằng ví dụ giả định, và lời khuyên thiết kế một quyết định có thể điều chỉnh khi sức khoẻ thay đổi.
Y tế: đo bằng thời gian đi, không bằng tên bệnh viện
Câu hỏi đúng không phải "tỉnh này có bệnh viện lớn không" mà là "từ ngôi nhà định ở, mất bao lâu để tới nơi xử lý được bệnh mình đang có, vào ban đêm, trong mùa mưa". Người có bệnh tim mạch, tiểu đường, bệnh thận hay đang điều trị dài ngày cần biết chuyên khoa của mình có ở tuyến tỉnh hay phải lên tuyến trên ở thành phố khác.
Cách kiểm thực tế: mang theo tóm tắt hồ sơ bệnh, hỏi bác sĩ đang điều trị xem ở tỉnh định chuyển tới có nơi theo dõi tiếp được không. Sau đó đi thử quãng đường từ nhà tới bệnh viện đó vào giờ đông và vào buổi tối. Một nơi cách hai mươi phút đường bằng khác hẳn một nơi cách hai mươi phút qua đèo hay qua phà.
Đừng quên thủ tục bảo hiểm y tế: nơi đăng ký khám chữa bệnh ban đầu thường phải đổi về gần chỗ ở mới, và quy định về chuyển tuyến, khám trái tuyến có thay đổi theo thời gian. Kiểm quy định hiện hành trước khi chuyển để không bị gián đoạn thuốc men. Với người dùng thuốc đều đặn, hỏi luôn nhà thuốc gần nhà có sẵn loại thuốc đó không, hay phải đặt từ thành phố.
Khí hậu hợp với sức khoẻ, không chỉ hợp với sở thích
Vùng cao mát mẻ. Nhiều người thích khí hậu mát quanh năm của vùng cao nguyên. Cần cân thêm: độ cao có ảnh hưởng tới người có bệnh tim phổi không (hỏi bác sĩ), đêm lạnh và ẩm có làm đau khớp nặng hơn không, đường đèo đi cấp cứu ra sao.
Ven biển nắng gió. Không khí thoáng, hải sản tươi, nhưng mùa bão ở ven biển miền Trung và độ ẩm, gió muối làm đồ đạc nhanh hỏng. Nhà gần biển cần tính chi phí sửa chữa cao hơn.
Miền Bắc có bốn mùa. Mùa đông rét và mùa nồm ẩm là thử thách với người có bệnh hô hấp và xương khớp. Người quen khí hậu này thì không ngại, người từ miền Nam ra thì cần trải qua ít nhất một mùa đông trước khi quyết.
Miền Nam nóng quanh năm. Không có mùa rét nhưng nắng nóng kéo dài và mùa mưa. Người già dễ mất nước, cần nhà thoáng hoặc điều hoà, tính thêm tiền điện.
Ô nhiễm không khí ở đô thị lớn. Một số người nghỉ hưu rời thành phố lớn chính vì khói bụi. Ở tỉnh mới, xem có khu công nghiệp, lò gạch, bãi rác hay đường xe tải lớn gần nhà không, và hướng gió mùa nào thổi từ đó tới.
Ngân sách: lương hưu có đủ cho cuộc sống ở nơi mới không
Lập ngân sách theo tháng, so với khoản thu chắc chắn là lương hưu và tiền tiết kiệm có thể rút. Ví dụ giả định cho một cặp vợ chồng, số tròn, không phản ánh giá ở tỉnh thật nào:
| Khoản chi | Ở thành phố đang sống | Ở tỉnh A định chuyển tới | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nhà ở | 0 (nhà đã có) | 3 triệu (thuê) hoặc 0 nếu mua | Bán nhà cũ để mua nhà mới là quyết định khó đảo ngược |
| Ăn uống | 7 triệu | 5 triệu | Tự trồng rau, chợ quê rẻ hơn tuỳ nơi |
| Y tế, thuốc | 2 triệu | 2,5 triệu | Có thể tăng vì phải đi xa tái khám |
| Đi lại thăm con cháu | 0,5 triệu | 2 triệu | Vé xe, vé máy bay dịp lễ |
| Điện nước, sửa nhà | 1,5 triệu | 1,5 triệu | Nhà vườn rộng tốn công chăm |
| Dự phòng | 1 triệu | 1,5 triệu | Ốm đau đột xuất, thuê người giúp |
Trong ví dụ này, tổng chi ở nơi mới gần bằng nơi cũ dù ăn uống rẻ hơn, vì khoản thuê nhà, y tế và đi lại thăm con cháu tăng lên. Điểm rút ra: tỉnh nhỏ không tự động rẻ hơn với người nghỉ hưu; cần tính các khoản phát sinh do ở xa.
Con cháu và bạn bè: thứ quyết định nỗi cô đơn
Nhiều người nghỉ hưu chuyển về nơi yên tĩnh rồi thấy ngày dài hơn mình nghĩ. Ở thành phố cũ có bạn đồng nghiệp, có câu lạc bộ, có con cháu ghé qua cuối tuần; ở nơi mới, mọi quan hệ phải xây lại từ đầu, và việc đó khó hơn ở tuổi này.
Có ba cách thường gặp giúp giảm rủi ro cô đơn. Một là chuyển về quê gốc, nơi còn họ hàng, bạn cũ. Hai là chuyển tới gần nơi một người con đang sống, đủ gần để con ghé được nhưng không ở chung. Ba là chọn nơi có cộng đồng người cùng hoàn cảnh: hội người cao tuổi, câu lạc bộ dưỡng sinh, nhóm làm vườn. Hỏi trước xem ở phường, xã định chuyển đến có những sinh hoạt này không.
Khoảng cách tới con cháu còn là vấn đề thực tế khi sức khoẻ giảm. Ai sẽ đưa đi khám nếu không tự lái xe được nữa? Ai đến được trong vài giờ nếu có chuyện gấp? Những câu này nên nói thẳng với con cái lúc mọi người còn khoẻ, thay vì để đến lúc cần mới bàn.
Thêm một gợi ý nhỏ mà nhiều gia đình thấy hữu ích: trước khi chuyển hẳn, thử một kỳ nghỉ dài vài tuần ở nơi định đến mà không có con cháu đi cùng. Những ngày không có ai ghé qua, không có việc gì phải làm, sẽ cho bạn biết rõ nhất mình có thích nhịp sống đó hay không, và cần thêm hoạt động gì để lấp những buổi chiều dài.
Nhà ở cho tuổi già: chọn sao để ở được hai mươi năm
Ngôi nhà phù hợp ở tuổi sáu mươi có thể trở thành gánh nặng ở tuổi tám mươi. Khi xem nhà ở nơi mới, kiểm những điểm sau:
- Nhà một tầng hoặc có phòng ngủ ở tầng trệt, để khi đi cầu thang khó vẫn ở được.
- Nhà vệ sinh rộng, sàn không trơn, có chỗ lắp tay vịn sau này.
- Diện tích vừa sức chăm sóc: vườn rộng là niềm vui khi còn khoẻ và là việc nặng khi yếu đi.
- Gần chợ, trạm y tế, nhà thuốc trong khoảng đi bộ hoặc xe máy ngắn.
- Đường vào nhà không ngập mùa mưa, xe cấp cứu vào được tận cửa.
- Hàng xóm xung quanh: có người ở thường xuyên hay chỉ là nhà nghỉ cuối tuần bỏ trống.
Nếu băn khoăn giữa mua và thuê, thuê một năm trước rồi mới mua giúp bạn trải qua đủ bốn mùa và biết rõ khu đó. Không nên coi việc mua nhà nghỉ hưu như một khoản đầu tư; mục tiêu là chỗ ở phù hợp, không phải chờ giá lên.
Năm sai lầm hay gặp khi chọn nơi nghỉ hưu
Chọn theo kỷ niệm một chuyến du lịch. Thành phố biển mùa hè hay thị trấn vùng cao mùa hoa đẹp nhất vào đúng mấy ngày bạn đến chơi. Sống ở đó là sống cả mùa mưa dầm, mùa gió chướng, những tuần vắng khách khi hàng quán đóng cửa. Trước khi quyết, hãy ở thử vào mùa ít ai muốn đến.
Đánh giá sức khoẻ theo hiện tại. Kế hoạch dựa trên việc bạn còn tự lái xe, còn leo dốc, còn tự đi chợ được. Mười năm sau điều đó có thể khác. Câu hỏi nên đặt là: nếu không còn tự đi lại được, ở đây có xoay xở được không.
Bán hết tài sản ở nơi cũ ngay. Bán nhà cũ để mua nhà mới làm quyết định gần như không thể đảo ngược. Nếu điều kiện cho phép, giữ hoặc cho thuê nhà cũ trong vài năm đầu để có đường quay về.
Chỉ một người trong hai vợ chồng thật sự muốn đi. Người muốn đi thường hào hứng với cảnh đẹp, người miễn cưỡng thường mất bạn bè và nhịp sống quen. Nỗi buồn của người kia sẽ thành vấn đề của cả hai. Cả hai cần cùng đi xem, cùng ở thử.
Không báo trước cho con cái. Con cái biết tin khi mọi thứ đã xong thường lo lắng và phản đối muộn, gây căng thẳng không cần thiết. Bàn sớm giúp con chuẩn bị lịch thăm và phần hỗ trợ khi cần.
Thiết kế quyết định có thể điều chỉnh khi sức khoẻ đổi
Nghỉ hưu kéo dài nhiều năm, và nhu cầu ở năm đầu khác hẳn năm thứ mười lăm. Một kế hoạch tốt tính sẵn các bước chuyển tiếp:
- Giai đoạn thử: sống ở nơi mới vài tháng, tốt nhất qua mùa khắc nghiệt nhất trong năm, trong khi vẫn giữ nhà cũ.
- Giai đoạn ở hẳn: nếu thử ổn, chuyển hẳn nhưng chưa bán tài sản lớn ở nơi cũ ngay; có thể cho thuê.
- Đặt mốc xem lại: mỗi năm một lần, cả nhà ngồi lại hỏi việc đi khám có còn thuận tiện, sinh hoạt có còn vui, chi phí có như dự tính.
- Chuẩn bị phương án khi sức khoẻ giảm: chuyển về gần con, thuê người giúp việc tại chỗ, hay chọn một nơi chăm sóc người cao tuổi.
- Ghi lại giấy tờ quan trọng, thông tin bảo hiểm, danh sách thuốc ở chỗ con cái cũng biết, để có chuyện gấp thì người thân xử lý được từ xa.
Cách nghĩ theo giai đoạn giúp cả nhà bớt áp lực phải chọn đúng một lần cho cả quãng đời còn lại. Nơi phù hợp với mười năm đầu nghỉ hưu không nhất thiết phải là nơi cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp
Nghỉ hưu nên về quê hay ở lại thành phố?
Tuỳ vào ba điều: con cháu đang sống ở đâu, sức khoẻ cần chăm sóc chuyên khoa đến mức nào, và quê còn họ hàng, bạn bè hay không. Về quê hợp với người còn khoẻ, có quan hệ ở quê; ở lại thành phố hợp với người cần khám chuyên khoa thường xuyên hoặc muốn gần con.
Nên mua hay thuê nhà khi chuyển về tỉnh khác nghỉ hưu?
Thuê ít nhất một năm trước khi mua là cách an toàn, để trải qua đủ bốn mùa và hiểu khu dân cư. Mua ngay rồi phát hiện không hợp thì bán lại tốn kém và mất thời gian, nhất là ở nơi ít người mua.
Lương hưu nhận ở tỉnh khác có phải làm thủ tục gì không?
Thường cần làm thủ tục chuyển nơi nhận lương hưu với cơ quan bảo hiểm xã hội, hoặc nhận qua tài khoản ngân hàng. Thủ tục cụ thể có thể thay đổi sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, nên hãy kiểm quy định hiện hành trước khi chuyển.
Khí hậu vùng cao có tốt cho người già không?
Không có câu trả lời chung. Khí hậu mát dễ chịu với nhiều người, nhưng độ cao, đêm lạnh và độ ẩm có thể không hợp với một số bệnh tim phổi hay xương khớp. Hãy hỏi bác sĩ đang điều trị và thử sống qua mùa lạnh nhất trước khi quyết.
Làm sao để không cô đơn khi chuyển đến nơi mới lúc về hưu?
Chọn nơi có sẵn quan hệ như họ hàng, bạn cũ hoặc gần một người con. Ở nơi mới, tham gia sớm các sinh hoạt cộng đồng như hội người cao tuổi, câu lạc bộ dưỡng sinh, nhóm làm vườn. Giữ lịch gọi điện, gặp con cháu đều đặn thay vì chờ dịp lễ.
Con cái nên tham gia quyết định này đến đâu?
Quyết định thuộc về bố mẹ, nhưng con cái nên tham gia bàn các tình huống khó như khi sức khoẻ giảm, ai đưa đi khám, ai đến khi có chuyện gấp. Nói rõ từ đầu giúp tránh hiểu lầm và để mọi người chuẩn bị phần việc của mình.