CachBiet.comCách Biệt
Thu nhập bình quân và việc làm theo tỉnh

Cơ cấu nguồn thu nhập của hộ gia đình: lương, nông nghiệp, tự kinh doanh theo tỉnh

Hai tỉnh cùng mức thu nhập bình quân có thể sống bằng những nguồn rất khác nhau. Cách đọc cơ cấu nguồn thu nhập hộ và vì sao nó nói nhiều hơn một con số.

Top-down view of a farming family spreading freshly harvested rice to dry on a concrete yard in An Giang, rakes in hand, long shadows in late afternoon sun

Cơ cấu nguồn thu nhập cho biết thu nhập của hộ gia đình đến từ đâu: tiền lương, tiền công; nông, lâm, thuỷ sản; tự kinh doanh phi nông nghiệp; và các khoản thu khác như lương hưu, trợ cấp, tiền người thân gửi về. Hai tỉnh có cùng thu nhập bình quân đầu người nhưng cơ cấu khác nhau sẽ có đời sống, độ ổn định và rủi ro rất khác nhau.

Chỉ nhìn mức thu nhập giống như chỉ nhìn tổng số tiền trong ví mà không biết tiền từ đâu ra và tháng sau có còn không. Bài này đi qua bốn nguồn thu nhập chính, cách đọc tỷ trọng từng nguồn, những gì cơ cấu tiết lộ về kinh tế một tỉnh, và cách người chuyển đến sống, làm việc hay mở cửa hàng dùng thông tin này. Các tỉnh trong ví dụ là tỉnh giả định, số là ví dụ giả định.

Bốn nhóm nguồn thu nhập trong khảo sát hộ

Khảo sát mức sống hộ gia đình thường gom thu nhập thành các nhóm dưới đây. Tên nhóm có thể khác đôi chút giữa các kỳ, nhưng logic chung giữ nguyên.

  • Tiền lương, tiền công: mọi khoản nhận được từ làm thuê, làm công, kể cả lương, thưởng, phụ cấp, tiền làm thêm giờ, của cả làm việc chính lẫn việc phụ.
  • Nông, lâm nghiệp và thuỷ sản: giá trị sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng, đánh bắt, khai thác rừng mà hộ tự làm, trừ đi chi phí sản xuất. Phần sản phẩm hộ tự ăn cũng được quy ra tiền và tính vào.
  • Phi nông, lâm nghiệp và thuỷ sản do hộ tự làm: tiệm tạp hoá, quán ăn, xưởng nhỏ, dịch vụ sửa chữa, vận chuyển, bán hàng qua mạng, tính theo doanh thu trừ chi phí.
  • Thu khác: lương hưu, trợ cấp xã hội, tiền người thân trong nước và ngoài nước gửi về, tiền lãi, tiền cho thuê nhà, đất, các khoản biếu tặng.

Tổng bốn nhóm là tổng thu nhập của hộ. Tỷ trọng của từng nhóm, tính bằng phần trăm trên tổng, là cái người ta gọi là cơ cấu nguồn thu nhập. Cơ quan thống kê có thể công bố tỷ trọng này cho cả nước, theo thành thị nông thôn, theo vùng, và ở một số ấn phẩm theo tỉnh.

Ví dụ giả định: ba tỉnh cùng mức thu nhập, ba cơ cấu

Giả sử ba tỉnh A, B, C có thu nhập bình quân đầu người bằng nhau. Bảng dưới cho thấy cơ cấu giả định của từng tỉnh để minh hoạ cùng một con số có thể che giấu những đời sống khác nhau thế nào.

Nguồn thu nhậpTỉnh A (nhiều khu công nghiệp)Tỉnh B (lúa, trái cây, thuỷ sản)Tỉnh C (du lịch biển)
Tiền lương, tiền côngkhoảng 70%khoảng 35%khoảng 45%
Nông, lâm, thuỷ sảnkhoảng 5%khoảng 40%khoảng 10%
Tự kinh doanh phi nông nghiệpkhoảng 15%khoảng 10%khoảng 35%
Thu kháckhoảng 10%khoảng 15%khoảng 10%

Tỉnh A có dòng tiền đều đặn theo tháng nhưng phụ thuộc vào đơn hàng của các nhà máy. Tỉnh B chịu rủi ro thời tiết, dịch bệnh cây trồng vật nuôi và giá nông sản, tiền về theo mùa vụ, và phần tiền gửi về từ người đi làm xa không nhỏ. Tỉnh C sống nhờ mùa khách, có mùa cao điểm và mùa thấp điểm rõ rệt, nhiều hộ mở quán, cho thuê phòng nên rủi ro nằm ở biến động lượng khách.

Cơ cấu nói gì về độ ổn định và rủi ro

Thu nhập từ tiền lương thường ổn định nhất trong ngắn hạn: tháng nào cũng có, dễ dự đoán, thường đi kèm bảo hiểm xã hội nếu có hợp đồng. Nhưng nó tập trung rủi ro vào một chỗ. Khi một nhà máy lớn cắt giảm đơn hàng hay chuyển đi, cả một vùng có thể mất việc cùng lúc. Một tỉnh có tỷ trọng lương rất cao mà chỉ dựa vào vài ngành sẽ nhạy cảm với biến động của chính những ngành đó.

Thu nhập từ nông nghiệp biến động theo mùa và theo năm. Một vụ được mùa được giá có thể đưa thu nhập lên cao, một năm hạn mặn hay rớt giá có thể kéo xuống mạnh. Ưu điểm là hộ có lương thực tự cung, ít bị đói khi kinh tế chung đi xuống. Nhược điểm là khó vay vốn, khó lập kế hoạch chi tiêu dài hạn.

Thu nhập từ tự kinh doanh có biên độ rộng nhất: có hộ rất khá, có hộ chỉ đủ sống. Nó phụ thuộc vào sức mua tại chỗ, tức phụ thuộc gián tiếp vào hai nguồn kia. Một thị trấn nông nghiệp được mùa thì quán xá đông khách, nhà máy tăng ca thì hàng ăn quanh khu công nghiệp bán chạy. Còn thu khác, nhất là tiền gửi về, cho thấy mức độ tỉnh phụ thuộc vào người đi làm ăn xa, một chỉ báo gián tiếp về sức hút việc làm tại chỗ.

Chuyển dịch cơ cấu: dấu hiệu đọc được qua nhiều kỳ khảo sát

Tỷ trọng lương tăng, nông nghiệp giảm. Đây là xu hướng phổ biến khi một tỉnh công nghiệp hoá. Nông dân trẻ vào nhà máy, ruộng giao lại cho người lớn tuổi hoặc cho thuê. Thu nhập hộ thường tăng, nhưng hộ cũng dễ tổn thương hơn khi nhà máy giảm việc.

Tỷ trọng tự kinh doanh tăng. Thường gắn với đô thị hoá, du lịch phát triển hoặc thương mại điện tử lan về nông thôn. Cần xem kỹ: tự kinh doanh tăng vì có cơ hội tốt, hay vì thiếu việc làm công nên người ta phải tự xoay xở với những cửa hàng rất nhỏ.

Tỷ trọng thu khác tăng. Có thể do dân số già đi, nhiều người hưởng lương hưu, trợ cấp. Cũng có thể do nhiều lao động trẻ rời tỉnh đi làm và gửi tiền về. Hai nguyên nhân này cho hai bức tranh rất khác nhau về tương lai của tỉnh.

Nông nghiệp giữ tỷ trọng nhưng giá trị tăng. Một số tỉnh chuyển từ cây trồng truyền thống sang trái cây, nuôi trồng thuỷ sản, nông nghiệp có giá trị cao hơn. Cơ cấu không đổi nhiều nhưng thu nhập từ nông nghiệp khá lên. Đọc riêng tỷ trọng sẽ bỏ sót điều này, nên luôn đọc kèm mức tuyệt đối.

Những điểm khó đo trong thu nhập từ nông nghiệp và kinh doanh nhỏ

Người làm công nhớ khá chính xác lương tháng của mình. Nông dân và chủ tiệm nhỏ thì khó hơn nhiều: họ thu theo đợt, chi rải rác, ít ghi sổ, và phải nhớ lại cho cả năm khi điều tra viên hỏi. Chi phí sản xuất như công lao động của chính gia đình, khấu hao máy cày, tiền điện bơm nước dễ bị quên hoặc gộp lẫn với chi tiêu sinh hoạt.

Phần sản phẩm tự tiêu dùng là một điểm khó nữa. Rau trong vườn, gà nuôi trong nhà, lúa để ăn quanh năm đều là thu nhập thật, được quy ra tiền theo giá địa phương. Nếu cách quy đổi thay đổi hoặc giá địa phương biến động, phần thu nhập này thay đổi theo dù đời sống không khác đi. Đây là lý do thu nhập nông nghiệp có sai số lớn hơn thu nhập từ lương.

Với người đọc số, hệ quả thực tế là: so sánh tỷ trọng giữa hai tỉnh có cơ cấu rất khác nhau cần thận trọng hơn so sánh hai tỉnh giống nhau. Khi chênh lệch nhỏ, đừng vội kết luận. Khi xu hướng kéo dài nhiều kỳ và đi cùng các dấu hiệu khác như số khu công nghiệp mới, lượng lao động rời quê, thì kết luận mới chắc.

Năm bước đọc một bảng cơ cấu thu nhập

Khi gặp bảng cơ cấu nguồn thu nhập trong niên giám hay báo cáo khảo sát, bạn đi theo thứ tự dưới đây để không đọc lệch.

  1. Xem đơn vị: bảng ghi phần trăm hay ghi số tiền. Nếu là phần trăm, tổng các nhóm phải xấp xỉ một trăm; nếu lệch nhiều, có thể bảng đã bỏ bớt nhóm hoặc bạn đang đọc nhầm cột.
  2. Xem phạm vi: chung cả tỉnh, hay tách thành thị và nông thôn. Cơ cấu của khu vực thành thị và nông thôn trong cùng một tỉnh thường khác nhau rất xa, và con số chung che mất khác biệt đó.
  3. Xem năm và kỳ khảo sát, rồi tìm thêm ít nhất một kỳ trước để thấy hướng thay đổi. Một kỳ đơn lẻ chỉ là ảnh chụp; hai ba kỳ liên tiếp mới cho thấy xu hướng.
  4. Đặt tỷ trọng cạnh mức tuyệt đối. Tỷ trọng nông nghiệp giảm có thể vì nông nghiệp kém đi, cũng có thể vì lương tăng nhanh hơn. Chỉ mức tuyệt đối mới phân biệt được hai trường hợp này.
  5. So với vùng xung quanh, không chỉ so với cả nước. Một tỉnh đồng bằng có tỷ trọng nông nghiệp cao hơn bình quân cả nước là bình thường; điều đáng chú ý là nó khác các tỉnh cùng vùng ra sao.

Năm bước này áp dụng được cho cả số theo tỉnh cũ trước năm 2025 lẫn số của tỉnh mới khi đã có. Với tỉnh mới gộp từ tỉnh cũ có cơ cấu rất khác nhau, ví dụ một tỉnh cũ nhiều khu công nghiệp ghép với một tỉnh cũ thuần nông, con số chung sẽ là một bức tranh trộn, và đọc riêng từng phần cũ vẫn có ích trong vài năm đầu.

Dùng cơ cấu thu nhập khi chọn nơi sống hoặc mở cửa hàng

Nếu bạn định mở một cửa hàng bán lẻ, quán ăn hay dịch vụ ở tỉnh khác, cơ cấu thu nhập cho biết khách hàng của bạn nhận tiền vào lúc nào. Ở vùng thu nhập chủ yếu từ lương, sức mua tăng quanh ngày trả lương và giảm dần cuối tháng. Ở vùng nông nghiệp, sức mua dồn vào sau mùa thu hoạch và trước Tết, có những tháng giáp hạt bán chậm. Ở vùng du lịch, mọi thứ xoay theo mùa khách.

Nếu bạn chuyển đến làm việc, tỷ trọng lương cao cho biết thị trường việc làm công khá lớn, đổi việc dễ hơn. Tỷ trọng tự kinh doanh cao cho biết có nhiều chỗ cho người muốn tự làm, nhưng cũng có thể là cạnh tranh nhỏ lẻ đã dày. Tỷ trọng thu khác cao, nhất là tiền gửi về, gợi ý rằng nhiều người trong tỉnh phải đi xa mới có việc tốt.

Cơ cấu thu nhập chỉ là một lớp thông tin. Đi cùng nó là chi phí sống, hạ tầng, trường học, bệnh viện và cảm nhận thực tế khi đến tận nơi. Danh mục chọn tỉnh để sống, làm việc, mở cơ sở của trang ghép các lớp này thành một khung quyết định; ở đây chỉ cần nhớ rằng biết tiền đến từ đâu quan trọng không kém biết có bao nhiêu tiền.

Câu hỏi thường gặp

Tiền bán đất có được tính vào thu nhập từ nông nghiệp không?

Không. Bán đất là chuyển đổi tài sản, không phải thu nhập từ sản xuất. Thu nhập nông nghiệp chỉ gồm giá trị sản phẩm làm ra trong kỳ trừ chi phí. Tiền cho thuê đất thì được tính, nhưng xếp vào nhóm thu khác.

Người bán hàng qua mạng tại nhà xếp vào nhóm nào?

Nếu hộ tự bán hàng, thu nhập ròng xếp vào nhóm tự kinh doanh phi nông nghiệp. Nếu người đó làm thuê cho một cửa hàng khác và nhận lương, khoản này xếp vào tiền lương, tiền công. Cách phân loại theo quan hệ lao động, không theo kênh bán hàng.

Có tìm được cơ cấu nguồn thu nhập cho từng tỉnh không?

Tuỳ ấn phẩm và kỳ khảo sát. Số cả nước, theo vùng, theo thành thị nông thôn thường dễ tìm hơn số cấp tỉnh. Khi có số cấp tỉnh, hãy chú ý sai số mẫu lớn hơn, nhất là với những nhóm nguồn chiếm tỷ trọng nhỏ.

Tỷ trọng nông nghiệp thấp có nghĩa là tỉnh đó không còn làm nông không?

Không hẳn. Tỷ trọng thấp có thể do thu nhập từ lương và kinh doanh tăng nhanh hơn, trong khi nông nghiệp vẫn giữ nguyên quy mô. Muốn biết nông nghiệp có thu hẹp hay không, bạn xem thêm số lao động nông nghiệp và giá trị sản xuất nông nghiệp của tỉnh.

Tiền trợ cấp xã hội có làm sai lệch so sánh giữa các tỉnh không?

Trợ cấp là thu nhập thật của hộ nên được tính đúng. Nó chỉ gây hiểu lầm nếu bạn coi toàn bộ thu nhập là do kinh tế địa phương tạo ra. Ở tỉnh có nhiều đối tượng hưởng chính sách, đọc riêng phần thu khác giúp thấy rõ hơn sức tự tạo thu nhập.

Sau khi tỉnh sáp nhập, cơ cấu thu nhập của tỉnh mới tính thế nào?

Cơ cấu của tỉnh mới là tổng thu nhập từng nguồn của các tỉnh cũ cộng lại, chia cho tổng thu nhập chung. Không lấy trung bình tỷ trọng của các tỉnh cũ. Khi chưa có số chính thức cho tỉnh mới, nên trình bày riêng từng tỉnh cũ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138