Năm nhóm thu nhập là cách xếp toàn bộ dân số theo thu nhập bình quân đầu người từ thấp đến cao, rồi cắt thành năm phần bằng nhau, mỗi phần chiếm một phần năm dân số. Nhóm 1 là một phần năm có thu nhập thấp nhất, nhóm 5 là một phần năm cao nhất. Lấy thu nhập bình quân của nhóm 5 chia cho nhóm 1 được hệ số chênh lệch, một thước đo dễ hiểu về khoảng cách giàu nghèo. Hệ số Gini là thước đo tổng hợp hơn, chạy từ 0 đến 1.
Bình quân của một tỉnh không cho biết thu nhập được chia ra sao. Hai tỉnh cùng thu nhập bình quân có thể một nơi khá đều, một nơi chênh lệch lớn. Bài này hướng dẫn cách đọc bảng thu nhập theo năm nhóm, ý nghĩa và giới hạn của hệ số chênh lệch và hệ số Gini, khác biệt giữa bình quân và trung vị, và khi nào những chỉ số này có ích cho người chọn nơi sống, làm việc hay kinh doanh. Mọi con số là ví dụ giả định.
Cách chia năm nhóm và đọc bảng thu nhập theo nhóm
Cơ quan thống kê xếp các hộ trong mẫu khảo sát theo thu nhập bình quân đầu người, rồi chia dân số thành năm nhóm có số người bằng nhau. Vì chia theo người, không theo hộ, một nhóm có thể có số hộ khác nhóm khác: hộ nghèo thường đông người hơn. Cách chia này còn gọi là chia theo ngũ phân vị.
Bảng thu nhập theo năm nhóm thường có năm cột hoặc năm dòng, mỗi ô là thu nhập bình quân đầu người của nhóm đó. Khi đọc, bạn nhìn ba điểm: mức của nhóm 1 cho biết nhóm thấp nhất sống ra sao; mức của nhóm 3, nhóm giữa, gần với đời sống của hộ điển hình hơn là bình quân chung; và mức của nhóm 5 cho biết phần trên cùng cao đến đâu.
Cần nhớ rằng mỗi nhóm đã là một trung bình của một phần năm dân số. Trong nhóm 5 có hộ chỉ hơn nhóm 4 một chút, cũng có hộ thu nhập rất cao. Và như mọi khảo sát hộ, những hộ giàu nhất thường khó tiếp cận, nên mức của nhóm 5 trong khảo sát có xu hướng thấp hơn thực tế. Điều này làm các thước đo chênh lệch dựa trên khảo sát thường đánh giá thấp mức chênh thật.
Ví dụ giả định: hai tỉnh cùng bình quân, khác phân phối
Hai tỉnh giả định A và B có thu nhập bình quân đầu người như nhau, 5 triệu đồng một tháng. Phân phối theo năm nhóm như bảng dưới.
| Nhóm | Tỉnh A | Tỉnh B |
|---|---|---|
| Nhóm 1 (thấp nhất) | 2,5 triệu đồng | 1,5 triệu đồng |
| Nhóm 2 | 3,8 triệu đồng | 2,5 triệu đồng |
| Nhóm 3 (giữa) | 4,8 triệu đồng | 3,5 triệu đồng |
| Nhóm 4 | 6 triệu đồng | 5,5 triệu đồng |
| Nhóm 5 (cao nhất) | 7,9 triệu đồng | 12 triệu đồng |
| Hệ số chênh lệch nhóm 5 / nhóm 1 | khoảng 3,2 lần | 8 lần |
Ở tỉnh A, hộ điển hình ở nhóm giữa có thu nhập gần với bình quân, chênh lệch giữa hai đầu vừa phải. Ở tỉnh B, nhóm giữa chỉ có 3,5 triệu đồng, thấp hơn hẳn bình quân, vì nhóm 5 kéo bình quân lên. Một người đến tỉnh B và nhìn vào con số bình quân sẽ hình dung đời sống khá hơn so với phần đông người dân ở đó.
Hệ số Gini: đọc thế nào và đừng đọc quá
Ý nghĩa của khoảng từ 0 đến 1. Gini bằng 0 nghĩa là mọi người có thu nhập như nhau. Gini bằng 1 nghĩa là một người nắm toàn bộ thu nhập, mọi người khác không có gì. Thực tế các nước và các vùng nằm ở giữa; số càng lớn, phân phối càng chênh lệch.
Gini tổng hợp cả phân phối. Khác với hệ số nhóm 5 trên nhóm 1 chỉ nhìn hai đầu, Gini tính đến toàn bộ các nhóm. Hai tỉnh có cùng hệ số chênh lệch hai đầu vẫn có thể khác Gini nếu phần giữa phân bố khác nhau.
Gini tính từ thu nhập hay chi tiêu cho kết quả khác nhau. Có nguồn tính Gini theo thu nhập, có nguồn tính theo chi tiêu bình quân đầu người. Chi tiêu thường đều hơn thu nhập vì hộ giàu tiết kiệm nhiều, hộ nghèo vay mượn để chi, nên Gini theo chi tiêu thường thấp hơn. Không đặt hai loại cạnh nhau.
Chênh lệch nhỏ về Gini thường không có ý nghĩa. Ở cấp tỉnh, sai số mẫu đủ lớn để hai tỉnh hơn kém nhau vài phần trăm của một đơn vị Gini là không phân biệt được. Chỉ những chênh lệch rõ và lặp lại qua nhiều kỳ mới đáng chú ý.
Gini không nói chênh lệch là tốt hay xấu. Nó chỉ mô tả mức độ phân tán. Việc một mức Gini là cao hay chấp nhận được là câu hỏi về giá trị và chính sách, nằm ngoài phạm vi một chỉ số thống kê.
Tỷ trọng thu nhập của từng nhóm: một cách đọc khác
Ngoài thu nhập bình quân của từng nhóm, một số ấn phẩm cho biết mỗi nhóm nắm bao nhiêu phần trăm tổng thu nhập của toàn bộ dân số. Nếu thu nhập chia đều tuyệt đối, mỗi nhóm nắm đúng hai mươi phần trăm. Thực tế nhóm 1 luôn nắm ít hơn, nhóm 5 nắm nhiều hơn, và khoảng lệch so với mốc hai mươi phần trăm cho thấy mức độ chênh lệch.
Dùng lại ví dụ giả định ở bảng trên: ở tỉnh B, tổng thu nhập bình quân của năm nhóm là 25 triệu đồng, nhóm 5 có 12 triệu đồng, tức nắm gần một nửa tổng thu nhập; nhóm 1 có 1,5 triệu đồng, chỉ khoảng sáu phần trăm. Ở tỉnh A, nhóm 5 nắm khoảng ba mươi hai phần trăm, nhóm 1 khoảng mười phần trăm. Cách trình bày này giúp người đọc thấy ngay phần bánh của mỗi nhóm.
Tỷ trọng thu nhập cũng là đầu vào để vẽ đường cong Lorenz, đồ thị nối phần trăm dân số cộng dồn với phần trăm thu nhập cộng dồn. Hệ số Gini chính là phần diện tích nằm giữa đường chéo phân phối đều và đường cong đó, chia cho toàn bộ diện tích dưới đường chéo. Bạn không cần vẽ đường cong để dùng số liệu, nhưng biết mối liên hệ này giúp hiểu vì sao Gini tổng hợp được cả phân phối chứ không chỉ hai đầu.
Bình quân và trung vị: con số nào gần đời sống hơn
Bình quân cộng hết thu nhập rồi chia đều. Trung vị là mức của người đứng chính giữa khi xếp từ thấp đến cao: một nửa dân số có thu nhập thấp hơn, một nửa cao hơn. Khi phân phối lệch về phía giàu, bình quân cao hơn trung vị, và khoảng cách giữa hai số càng lớn thì phân phối càng lệch.
Nhiều ấn phẩm thống kê phổ thông chỉ công bố bình quân, không công bố trung vị. Khi đó bảng năm nhóm là cách thay thế tốt: thu nhập bình quân của nhóm 3 cho bạn một hình dung khá gần với trung vị. Trong ví dụ trên, tỉnh B có bình quân 5 triệu đồng nhưng nhóm giữa chỉ 3,5 triệu đồng, gợi ý trung vị cũng ở quanh mức đó.
Với người chuẩn bị chuyển đến sống, mở cửa hàng hay định giá sản phẩm cho thị trường địa phương, con số ở giữa quan trọng hơn bình quân. Một quán ăn đặt giá theo bình quân của tỉnh B có thể quá đắt với phần đông khách địa phương. Một dịch vụ cao cấp lại cần biết nhóm 5 lớn đến đâu. Bảng năm nhóm trả lời được cả hai câu.
Giới hạn khi dùng năm nhóm và Gini ở cấp tỉnh
Các chỉ số phân phối rất hữu ích, nhưng ở cấp tỉnh chúng có những giới hạn mà bạn nên nói rõ khi dùng.
- Cỡ mẫu nhỏ: mỗi nhóm ở cấp tỉnh chỉ còn một phần năm mẫu của tỉnh, nên sai số lớn hơn số bình quân chung.
- Thiếu hộ rất giàu: như đã nói, phần trên cùng của phân phối thường bị đo thiếu.
- Chênh lệch giữa các tỉnh không cộng lại thành chênh lệch cả nước: bất bình đẳng cả nước gồm cả chênh lệch trong từng tỉnh lẫn chênh lệch giữa các tỉnh.
- Tỉnh mới sau sắp xếp 2025: không thể ghép năm nhóm của các tỉnh cũ thành năm nhóm của tỉnh mới bằng phép cộng; phải xếp lại toàn bộ hộ từ dữ liệu gốc. Khi chưa có số chính thức cho tỉnh mới, chỉ dùng số theo tỉnh cũ.
- Không phải thước đo nghèo: nhóm 1 là một phần năm thấp nhất theo định nghĩa, tỉnh nào cũng có. Tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn nghèo là một chỉ tiêu khác, tính theo chuẩn do Nhà nước ban hành cho từng giai đoạn.
Nói rõ những giới hạn này không làm số liệu kém giá trị; nó giúp người đọc dùng số đúng mức. Một nhận định kiểu "tỉnh B có phân phối thu nhập chênh lệch hơn tỉnh A trong các kỳ khảo sát gần đây" vững hơn nhiều so với việc xếp hạng các tỉnh theo một con số Gini duy nhất.
Dùng chỉ số phân phối khi chọn nơi sống và làm việc
Nếu bạn chuyển đến một tỉnh để làm việc với mức lương đã biết, bảng năm nhóm cho biết bạn sẽ ở khoảng nào so với dân địa phương. Một mức lương thuộc nhóm 4 ở tỉnh này có thể chỉ thuộc nhóm 3 ở tỉnh khác. Điều đó ảnh hưởng đến cảm nhận về mức sống, đến loại dịch vụ quanh bạn và đến giá thuê nhà ở khu bạn muốn ở.
Nếu bạn mở cơ sở kinh doanh, phân phối thu nhập giúp xác định quy mô khách hàng mục tiêu. Một tỉnh có nhóm giữa dày và khá đều thường hợp với dịch vụ đại chúng giá vừa phải. Một tỉnh chênh lệch lớn có thể có thị trường cho cả hàng bình dân lẫn hàng cao cấp, nhưng nhóm giữa mỏng. Đây chỉ là gợi ý ban đầu; khảo sát thực địa và nói chuyện với người địa phương vẫn là bước không thay được.
Cuối cùng, khi đọc tin tức nói một tỉnh "giàu lên", bạn có thể hỏi thêm: giàu lên cho nhóm nào. Nếu nhóm 1 và nhóm 3 cùng tăng, đời sống chung đang cải thiện. Nếu chỉ nhóm 5 tăng mạnh còn nhóm dưới đứng yên, bình quân vẫn đi lên nhưng phần đông người dân chưa thấy khác biệt.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm 1 có phải là hộ nghèo không?
Không nhất thiết. Nhóm 1 là một phần năm dân số có thu nhập thấp nhất theo cách chia, tỉnh nào cũng có nhóm 1. Hộ nghèo được xác định theo chuẩn nghèo do Nhà nước ban hành cho từng giai đoạn, có thể chiếm ít hơn hoặc nhiều hơn một phần năm dân số tuỳ tỉnh.
Hệ số chênh lệch nhóm 5 và nhóm 1 khác hệ số Gini thế nào?
Hệ số chênh lệch chỉ so hai đầu của phân phối, dễ hiểu và dễ truyền đạt. Gini tính đến toàn bộ phân phối nên đầy đủ hơn nhưng khó hình dung hơn. Hai chỉ số thường đi cùng chiều, song có thể khác nhau khi phần giữa phân phối thay đổi.
Có thể tự tính Gini của một tỉnh từ bảng năm nhóm không?
Có thể ước lượng thô từ tỷ trọng thu nhập của từng nhóm, nhưng kết quả chỉ gần đúng vì mất thông tin bên trong mỗi nhóm. Khi cần con số để trích dẫn, nên dùng Gini do cơ quan thống kê công bố và ghi rõ là theo thu nhập hay chi tiêu.
Vì sao bình quân của nhóm 3 lại gần trung vị?
Nhóm 3 gồm những người đứng từ vị trí hai phần năm đến ba phần năm khi xếp theo thu nhập, tức bao quanh người đứng chính giữa. Bình quân của nhóm này vì vậy thường gần với trung vị của cả tỉnh, dù không trùng khít.
Tỉnh có Gini thấp có phải là nơi dễ sống hơn không?
Không chắc. Gini thấp chỉ cho biết thu nhập phân bố đều hơn; mọi người có thể đều ở mức khá, cũng có thể đều ở mức thấp. Muốn đánh giá mức sống, bạn đọc Gini cùng với thu nhập bình quân, chi phí sống và các dịch vụ công.
Năm nhóm thu nhập có được công bố cho từng tỉnh không?
Tuỳ kỳ khảo sát và ấn phẩm. Số theo năm nhóm cho cả nước, theo vùng và thành thị nông thôn phổ biến hơn số cấp tỉnh. Khi có số cấp tỉnh, bạn nên để ý cỡ mẫu và chú thích về độ tin cậy.