CachBiet.comCách Biệt
So sánh hai tỉnh cho đúng

Tính bình quân cho tỉnh mới sau sáp nhập: cộng tổng rồi chia, đừng lấy trung bình

Muốn so tỉnh mới gộp từ hai, ba tỉnh cũ với tỉnh khác: cách ghép số tổng, tính lại bình quân có trọng số, xử lý tỉ lệ và tốc độ tăng trưởng cho đúng.

Two young analysts seen from behind in a meeting room in Ninh Binh, one pointing at a blank whiteboard divided into three empty boxes, rice fields outside the window

Bình quân đầu người của một tỉnh mới gộp từ nhiều tỉnh cũ không bằng trung bình cộng bình quân của các tỉnh cũ. Phải cộng tổng tử số của các tỉnh cũ, cộng tổng mẫu số của các tỉnh cũ, rồi mới chia. Lấy trung bình cộng đơn giản sẽ cho kết quả sai bất cứ khi nào các tỉnh cũ có dân số khác nhau, tức là gần như luôn luôn.

Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, cả nước có 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh, trong đó 23 đơn vị hình thành từ hợp nhất các tỉnh cũ. Trong thời gian số liệu chính thức theo ranh giới mới chưa đầy đủ, người cần so sánh tỉnh mới với tỉnh khác thường phải tự ghép từ số của tỉnh cũ. Bài này hướng dẫn cách ghép cho từng loại chỉ số. Mọi con số minh hoạ là ví dụ giả định cho các tỉnh cũ giả định P, Q, R.

Vì sao trung bình cộng cho ra kết quả sai

Ví dụ giả định: tỉnh mới M hợp thành từ hai tỉnh cũ. Tỉnh cũ P có hai triệu dân, giá trị tăng thêm bình quân 80 triệu đồng mỗi người. Tỉnh cũ Q có năm trăm nghìn dân, bình quân 160 triệu đồng mỗi người. Trung bình cộng hai con số là 120 triệu đồng mỗi người. Nhưng hãy tính lại từ tổng: P làm ra 160 nghìn tỉ đồng, Q làm ra 80 nghìn tỉ đồng, cộng lại 240 nghìn tỉ đồng cho hai triệu rưỡi người, tức 96 triệu đồng mỗi người.

Chênh lệch giữa 120 và 96 là gần một phần tư, đủ để đổi hẳn kết luận khi so M với một tỉnh khác. Lý do rất đơn giản: trung bình cộng coi mỗi tỉnh cũ nặng như nhau, trong khi P có dân đông gấp bốn lần Q. Con số đúng phải nghiêng về phía P, nơi phần lớn dân của tỉnh mới đang sống.

Lỗi này đặc biệt dễ mắc khi bạn có sẵn bảng bình quân của các tỉnh cũ và muốn nhanh chóng có con số cho tỉnh mới. Nó cũng hay xuất hiện ở các bài đăng trên mạng xã hội so sánh "tỉnh mới giàu hay nghèo hơn trước". Nếu bạn thấy một con số bình quân cho tỉnh mới mà tác giả không nói cách tính, hãy kiểm xem nó có phải trung bình cộng hay không.

Công thức ghép đúng cho chỉ số bình quân

Quy trình dưới đây dùng được cho mọi chỉ số dạng "tổng chia cho số người": giá trị tăng thêm bình quân đầu người, thu nhập bình quân, số doanh nghiệp trên nghìn dân, số giường bệnh trên vạn dân.

  1. Liệt kê các tỉnh cũ hợp thành tỉnh mới theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Ví dụ Ninh Bình mới hợp thành từ Ninh Bình, Hà Nam và Nam Định cũ; Cần Thơ mới từ Cần Thơ, Sóc Trăng và Hậu Giang cũ.
  2. Với mỗi tỉnh cũ, lấy hai số: tổng (tử số) và dân số hoặc số lao động (mẫu số), cùng năm, cùng nguồn.
  3. Nếu nguồn chỉ cho bình quân, khôi phục tổng bằng cách nhân bình quân với mẫu số của chính tỉnh cũ đó.
  4. Cộng các tổng lại với nhau, cộng các mẫu số lại với nhau.
  5. Chia tổng đã cộng cho mẫu số đã cộng. Đây là bình quân của tỉnh mới.
  6. Ghi chú dưới kết quả: "ghép từ số của các tỉnh cũ, năm…, nguồn…", để người đọc biết đây không phải số công bố trực tiếp theo ranh giới mới.

Với chỉ số thu nhập bình quân từ khảo sát hộ gia đình, mẫu số là số nhân khẩu trong các hộ. Nếu nguồn không cho số nhân khẩu được dùng trong khảo sát, dùng dân số của tỉnh cũ cùng năm làm trọng số gần đúng, và ghi rõ đó là gần đúng.

Mỗi loại chỉ số ghép một cách

Không phải chỉ số nào cũng ghép bằng cách cộng rồi chia. Bảng dưới tóm tắt cách xử lý cho các loại chỉ số hay gặp khi cần số của tỉnh mới.

Loại chỉ sốCách ghépLưu ý
Số tổng: giá trị tăng thêm, thu ngân sách, số doanh nghiệpCộng trực tiếpKiểm cùng năm, cùng loại giá cho mọi tỉnh cũ
Bình quân đầu ngườiCộng tổng, cộng dân số, rồi chiaKhông lấy trung bình cộng
Tỉ lệ: tỉ lệ hộ nghèo, tỉ lệ lao động qua đào tạoBình quân có trọng số theo mẫu số của tỉ lệ đóTỉ lệ hộ nghèo lấy trọng số là số hộ, không phải số dân
Tốc độ tăng trưởngTính lại từ tổng của hai năm đã ghépKhông lấy trung bình tốc độ của các tỉnh cũ
Cơ cấu ngànhGhép giá trị từng ngành rồi tính lại tỉ trọngKhông lấy trung bình tỉ trọng
Chỉ số tổng hợp, xếp hạng, điểm khảo sátThường không ghép đượcChờ kỳ đánh giá mới theo ranh giới mới

Dòng cuối cùng đáng chú ý. Những bộ chỉ số tổng hợp chấm điểm chất lượng điều hành hay môi trường kinh doanh được xây trên khảo sát riêng từng tỉnh; cộng điểm hai tỉnh cũ rồi chia đôi không cho ra điểm của tỉnh mới. Khi so tỉnh mới, tạm thời hãy dùng các chỉ số có thể ghép được bằng phép cộng.

Làm trọn một ví dụ: tỉnh mới ba tỉnh cũ so với một tỉnh giữ nguyên

Ví dụ giả định dưới đây đi từ số của ba tỉnh cũ P, Q, R tới con số so sánh với tỉnh G giữ nguyên ranh giới. Mọi con số đều là số tròn tự đặt, không phải số của tỉnh thật nào.

Đơn vịDân sốGiá trị tăng thêmBình quân mỗi người
Tỉnh cũ P1,5 triệu120 nghìn tỉ80 triệu
Tỉnh cũ Q1 triệu60 nghìn tỉ60 triệu
Tỉnh cũ R0,5 triệu70 nghìn tỉ140 triệu
Tỉnh mới M = P + Q + R3 triệu250 nghìn tỉkhoảng 83 triệu
Tỉnh G giữ nguyên2 triệu180 nghìn tỉ90 triệu

Trung bình cộng ba con số bình quân của P, Q, R là khoảng 93 triệu, cao hơn G. Tính đúng theo tổng, M chỉ khoảng 83 triệu, thấp hơn G. Chỉ một bước tính sai là kết luận đảo chiều. Lý do nằm ở R: tỉnh cũ nhỏ nhất lại có bình quân cao nhất, và trung bình cộng đã cho R sức nặng ngang với P, đông dân gấp ba.

Khi trình bày cho người khác, hãy giữ nguyên cả năm dòng như bảng trên chứ không chỉ đưa dòng của M và G. Người đọc thấy được tỉnh mới được ghép từ đâu, và có thể tự kiểm phép cộng.

Ghép tốc độ tăng trưởng: tính lại từ tổng, không lấy trung bình

Tốc độ tăng trưởng của tỉnh mới phải tính từ tổng giá trị đã ghép của năm sau so với tổng đã ghép của năm trước, cả hai theo giá so sánh. Ví dụ giả định: năm trước P làm ra 100 nghìn tỉ, Q làm ra 20 nghìn tỉ; năm sau P làm ra 105 nghìn tỉ, Q làm ra 24 nghìn tỉ. P tăng 5%, Q tăng 20%. Trung bình cộng là 12,5%, nhưng tổng của tỉnh mới đi từ 120 lên 129 nghìn tỉ, tức tăng 7,5%.

Con số đúng, 7,5%, nằm gần tốc độ của P vì P chiếm phần lớn quy mô. Đây cũng là điều người đọc cần nhớ khi so tốc độ tăng của tỉnh mới với tỉnh khác: tốc độ của tỉnh mới bị chi phối bởi tỉnh cũ lớn nhất trong nhóm. Một tỉnh cũ nhỏ tăng rất nhanh chỉ kéo được con số chung lên một chút.

Hệ quả thực tế: nếu bạn quen theo dõi một tỉnh cũ nhỏ có tốc độ tăng cao, sau sắp xếp có thể thấy tỉnh mới mang tên khác "tăng chậm hơn". Điều đó không có nghĩa vùng bạn theo dõi chậm lại, chỉ là nó đã trở thành một phần trong một tổng lớn hơn. Muốn theo dõi riêng vùng đó, bạn cần số liệu chi tiết dưới cấp tỉnh khi được công bố.

Những chỗ ghép số dễ trượt

Tên tỉnh mới trùng tên tỉnh cũ. Nhiều tỉnh mới giữ tên một tỉnh cũ, ví dụ Lào Cai mới gồm Lào Cai và Yên Bái cũ, Gia Lai mới gồm Gia Lai và Bình Định cũ. Trong các bảng số liệu của năm trước sắp xếp, dòng mang tên Lào Cai hay Gia Lai là số của tỉnh cũ. Đọc nhầm dòng đó là số tỉnh mới sẽ làm mất hẳn phần của tỉnh cũ kia.

Thiếu một tỉnh cũ trong phép cộng. Với tỉnh mới hợp thành từ ba tỉnh cũ, như Phú Thọ mới từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hoà Bình hay TP. Hồ Chí Minh mới từ TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu, hãy đếm lại số dòng đã cộng trước khi chia.

Năm số liệu không đồng đều giữa các tỉnh cũ. Một tỉnh cũ đã có số chính thức, tỉnh cũ khác mới có số sơ bộ. Ghép lại vẫn được, nhưng ghi rõ.

Ranh giới cấp xã cũng thay đổi. Việc sắp xếp cấp xã đi cùng sắp xếp cấp tỉnh. Ranh giới của các tỉnh hợp nhất là ranh giới các tỉnh cũ cộng lại, nhưng nếu bạn đang ghép số liệu ở cấp thấp hơn, cần kiểm danh sách xã, phường mới thay vì giả định chúng trùng với đơn vị cũ.

Không có tỉnh cũ nào trong tỉnh giữ nguyên. Mười một đơn vị giữ nguyên như Hà Nội, Quảng Ninh, Thanh Hoá, Nghệ An không cần ghép; số của chúng nối thẳng với các năm trước ở cấp tỉnh.

Khi đã có số chính thức theo ranh giới mới

Số tự ghép chỉ là giải pháp tạm. Khi cơ quan thống kê công bố số liệu theo ranh giới mới, kể cả số liệu tính lại cho các năm trước, hãy chuyển sang dùng số chính thức. Số chính thức có thể khác số tự ghép vì cơ quan thống kê có thêm dữ liệu gốc, điều chỉnh các khoản trùng lặp giữa các tỉnh cũ, hoặc áp dụng phương pháp tính mới.

Khi chênh lệch giữa số tự ghép và số chính thức lớn, đừng cố giải thích chênh lệch bằng suy đoán. Ghi nhận rằng có điều chỉnh phương pháp, cập nhật bảng so sánh, và nếu bạn đã chia sẻ số tự ghép trước đó, nói rõ số mới thay thế số cũ.

Còn việc nối chuỗi số liệu dài nhiều năm từ hệ thống 63 tỉnh cũ sang 34 tỉnh mới là một kỹ thuật riêng, phức tạp hơn so sánh hai tỉnh tại một thời điểm. Ở đây, mục tiêu khiêm tốn hơn: có được một con số đáng tin cho tỉnh mới để đặt cạnh một tỉnh khác trong cùng năm.

Câu hỏi thường gặp

Có thể lấy trung bình cộng bình quân đầu người của các tỉnh cũ không?

Không. Trung bình cộng coi mỗi tỉnh cũ nặng như nhau, trong khi dân số các tỉnh cũ khác nhau. Phải cộng tổng giá trị, cộng tổng dân số của các tỉnh cũ rồi mới chia; kết quả sẽ nghiêng về tỉnh cũ đông dân hơn, đúng với thực tế của tỉnh mới.

Tỉ lệ hộ nghèo của tỉnh mới tính thế nào từ số tỉnh cũ?

Nhân tỉ lệ hộ nghèo của mỗi tỉnh cũ với số hộ của tỉnh đó để được số hộ nghèo, cộng lại, rồi chia cho tổng số hộ của các tỉnh cũ. Trọng số là số hộ, không phải số dân, vì tỉ lệ này tính trên hộ.

Tốc độ tăng trưởng của tỉnh mới có bằng trung bình tốc độ các tỉnh cũ không?

Không. Phải cộng tổng giá trị theo giá so sánh của các tỉnh cũ cho từng năm rồi tính tốc độ từ hai tổng đó. Tốc độ của tỉnh mới sẽ gần với tốc độ của tỉnh cũ lớn nhất trong nhóm.

Tỉnh nào sau năm 2025 không cần ghép số liệu?

Mười một đơn vị giữ nguyên gồm Hà Nội, Huế, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh và Cao Bằng. Số cấp tỉnh của các đơn vị này nối thẳng được với các năm trước.

Điểm chỉ số năng lực cạnh tranh của tỉnh mới có thể ghép từ điểm tỉnh cũ không?

Không nên. Các chỉ số tổng hợp dạng chấm điểm được xây từ khảo sát riêng từng tỉnh, cộng điểm rồi chia không cho ra điểm của tỉnh mới. Hãy chờ kỳ đánh giá theo ranh giới mới và tạm dùng các chỉ số ghép được bằng phép cộng.

Số tự ghép khác số chính thức thì dùng số nào?

Dùng số chính thức khi đã có. Cơ quan thống kê có dữ liệu gốc và có thể đã điều chỉnh trùng lặp hoặc phương pháp. Nếu trước đó đã chia sẻ số tự ghép, hãy nói rõ là số mới thay thế số cũ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138