Tỉnh xuất cư là tỉnh có nhiều người chuyển đi hơn chuyển đến; tỉnh nhập cư là ngược lại. Cơ quan thống kê đo bằng tỷ suất nhập cư, tỷ suất xuất cư và tỷ suất di cư thuần, thường tính trên một nghìn dân. Dòng người đi làm ăn xa ảnh hưởng tới thu nhập của cả hai đầu: tỉnh đến có thêm lao động trẻ và nhu cầu tiêu dùng, tỉnh đi nhận về tiền gửi nhưng mất đi một phần người trong tuổi lao động.
Người đọc số thu nhập theo tỉnh hay bỏ qua chuyện này, trong khi nó giải thích nhiều điều tưởng như mâu thuẫn: vì sao một tỉnh ít nhà máy mà thu nhập hộ vẫn tăng, vì sao một tỉnh nhiều nhà máy lại có thu nhập bình quân đầu người không cao như mong đợi. Bài này giải thích các chỉ tiêu di cư, cách tiền gửi về đi vào thu nhập hộ, tác động ở hai đầu, và cách đọc số thu nhập của tỉnh có dòng di cư lớn. Số trong bài là ví dụ giả định.
Ba chỉ tiêu di cư và cách tính
Tỷ suất nhập cư là số người từ nơi khác chuyển đến tỉnh trong một khoảng thời gian, tính trên một nghìn dân của tỉnh. Tỷ suất xuất cư là số người rời tỉnh chuyển đi nơi khác, cũng tính trên một nghìn dân. Tỷ suất di cư thuần bằng tỷ suất nhập cư trừ tỷ suất xuất cư: dương nghĩa là tỉnh thu hút người đến nhiều hơn số người đi, âm nghĩa là ngược lại.
Ví dụ giả định: tỉnh A có một triệu dân, trong kỳ có 20 nghìn người chuyển đến và 5 nghìn người chuyển đi. Tỷ suất nhập cư là 20 phần nghìn, xuất cư 5 phần nghìn, di cư thuần dương 15 phần nghìn. Tỉnh B cùng quy mô dân số có 4 nghìn người đến và 18 nghìn người đi, di cư thuần âm 14 phần nghìn.
Số liệu di cư thường đến từ tổng điều tra dân số và nhà ở hoặc các cuộc điều tra dân số giữa kỳ, hỏi về nơi thường trú tại một thời điểm trước đó. Khái niệm di cư trong thống kê có định nghĩa riêng về khoảng thời gian và nơi ở thường xuyên, không giống việc đăng ký cư trú. Khi trích số, bạn ghi rõ nguồn, kỳ điều tra và khoảng thời gian tham chiếu.
Vì sao số di cư khó đo đúng
Người đi làm xa vẫn giữ quê làm nơi ở chính. Nhiều lao động sống ở tỉnh khác cả năm nhưng vẫn coi quê là nhà, về Tết, gửi tiền về đều đặn. Tuỳ cách hỏi và cách hiểu của người trả lời, họ có thể được tính là người ở tỉnh đến hoặc vẫn tính là nhân khẩu ở quê. Hai cách tính cho hai bức tranh khác nhau.
Di cư theo mùa và di cư vòng. Có người đi làm theo mùa vụ, vài tháng ở nơi khác rồi về, hoặc đi đi về về giữa quê và khu công nghiệp ở tỉnh lân cận. Những dòng di chuyển này rất quan trọng với thu nhập nhưng khó bắt được trong một câu hỏi về nơi ở tại một thời điểm.
Đi lại hằng ngày qua ranh giới tỉnh. Người sống ở tỉnh này, sáng đi làm ở khu công nghiệp tỉnh bên, tối về nhà, không được tính là di cư. Nhưng thu nhập của họ là lương do doanh nghiệp tỉnh bên trả, tính vào thu nhập hộ ở tỉnh nơi họ sống. Sau sắp xếp năm 2025, một số luồng đi lại kiểu này đã nằm gọn trong một tỉnh mới.
Sắp xếp địa giới đổi luôn khái niệm "ngoài tỉnh". Hai tỉnh cũ hợp nhất thì người chuyển từ tỉnh cũ này sang tỉnh cũ kia không còn là di cư giữa các tỉnh nữa. Chuỗi số di cư giữa các tỉnh vì vậy có điểm gãy và không so trực tiếp được trước và sau năm 2025.
Tiền gửi về quê nằm ở đâu trong thu nhập hộ
Trong khảo sát mức sống, tiền người thân ở nơi khác gửi về được tính vào nhóm thu khác của hộ nhận. Người gửi, nếu đã sống ổn định ở tỉnh đến, là nhân khẩu của hộ ở đó và thu nhập của họ tính cho tỉnh đến. Phần họ gửi về quê thì được tính thêm một lần nữa, lần này như thu nhập của hộ ở quê. Đây không phải lỗi; mỗi hộ ghi đúng khoản tiền mình nhận được.
Với tỉnh xuất cư, tiền gửi về có thể là một phần đáng kể trong thu nhập hộ, nhất là ở nông thôn. Nó giúp hộ trang trải học phí cho con, sửa nhà, trả nợ, mua máy móc nông nghiệp. Nhưng nó phụ thuộc vào việc làm ở nơi khác: khi khu công nghiệp ở tỉnh đến giảm đơn hàng, thu nhập ở tỉnh quê cũng giảm theo dù kinh tế địa phương không có gì thay đổi.
Đọc tỷ trọng thu khác trong cơ cấu nguồn thu nhập là cách nhanh để thấy mức độ phụ thuộc này. Nếu tỷ trọng thu khác của một tỉnh cao hơn hẳn các tỉnh cùng vùng, và tỷ suất di cư thuần âm lớn, rất có thể tiền gửi về là một trụ cột thu nhập ở đó. Bài về cơ cấu nguồn thu nhập trong cùng danh mục giải thích thêm cách đọc các nhóm nguồn.
Ví dụ giả định: một hộ ở tỉnh xuất cư
Hộ ông bà K ở một xã thuần nông của tỉnh B gồm ông bà và hai cháu nhỏ. Bố mẹ của hai cháu làm công nhân ở khu công nghiệp tỉnh A, sống ở đó quanh năm, chỉ về dịp Tết. Theo quy tắc khảo sát, hai vợ chồng là nhân khẩu ở tỉnh A, còn ông bà và hai cháu là bốn nhân khẩu của hộ ở tỉnh B.
Trong năm, ông bà làm ruộng thu ròng 30 triệu đồng sau khi trừ chi phí, có thêm khoản trợ cấp nhỏ, và nhận 42 triệu đồng con gửi về để nuôi hai cháu. Thu nhập của hộ ở tỉnh B khoảng 75 triệu đồng, chia bốn nhân khẩu, chia mười hai, được khoảng 1,6 triệu đồng một người một tháng. Hơn một nửa thu nhập đến từ tiền gửi về.
Ở tỉnh A, hai vợ chồng là một hộ hai người, thu nhập từ lương của họ sau khi đã gửi về quê vẫn được tính đầy đủ là thu nhập của hộ ở tỉnh A, vì khoản gửi đi không bị trừ khỏi thu nhập của người gửi. Không có gì sai ở đây: thu nhập là tiền vào tay hộ, còn tiền gửi đi là một khoản chi của hộ đó. Ví dụ này cho thấy vì sao thu nhập bình quân ở tỉnh A có thể khá, trong khi ở tỉnh B phần lớn sức mua lại do việc làm ở tỉnh A quyết định.
Tác động ở hai đầu
Dòng lao động rời quê ảnh hưởng tới nhiều mặt đời sống kinh tế ở cả nơi đi lẫn nơi đến. Bảng dưới tóm tắt các tác động thường được nhắc tới, đều ở mức định tính.
| Mặt | Tỉnh xuất cư (nơi đi) | Tỉnh nhập cư (nơi đến) |
|---|---|---|
| Lao động | Thiếu lao động trẻ, nông nghiệp dựa vào người lớn tuổi | Nguồn lao động dồi dào cho nhà máy, dịch vụ |
| Thu nhập hộ | Có thêm tiền gửi về, phụ thuộc việc làm nơi khác | Thêm nhiều hộ trẻ, thu nhập chủ yếu từ lương |
| Tiêu dùng | Tiêu dùng dồn vào dịp Tết, mùa người về | Nhu cầu nhà trọ, ăn uống, đi lại, gửi trẻ tăng |
| Dịch vụ công | Trường lớp vắng dần ở một số nơi, người già cần chăm sóc | Áp lực lên trường học, trạm y tế, giao thông quanh khu công nghiệp |
| Gia đình | Trẻ ở với ông bà, vợ chồng xa nhau | Gia đình trẻ thiếu người hỗ trợ trông con |
Không có đầu nào chỉ được hay chỉ mất. Tỉnh nhập cư có lực lượng lao động và sức tiêu dùng nhưng chịu áp lực hạ tầng. Tỉnh xuất cư có thêm thu nhập gửi về nhưng mất người trẻ và có nguy cơ già hoá nhanh. Đây là lý do nhiều tỉnh xuất cư tìm cách thu hút nhà máy về gần để người lao động có thể làm việc gần nhà.
Đọc số thu nhập của tỉnh có dòng di cư lớn
Ở tỉnh nhập cư mạnh, thu nhập bình quân đầu người có thể không cao như mức lương gợi ý, vì nhiều người mới đến làm công việc lương thấp, mới vào nghề, và một số gia đình đưa cả con nhỏ theo. Ngược lại, tỷ lệ người ăn theo trong hộ di cư trẻ thường thấp hơn, kéo con số theo hướng khác. Kết quả cuối cùng tuỳ thành phần của dòng người đến.
Ở tỉnh xuất cư mạnh, thu nhập bình quân phản ánh những người ở lại: người lớn tuổi, trẻ em, người làm nông, cộng với tiền gửi về. Khi người trẻ rời đi, tỷ lệ người ăn theo tăng, có xu hướng kéo thu nhập bình quân đầu người xuống, nhưng tiền gửi về lại kéo lên. Con số cuối cùng không nói được tỉnh đó tự tạo ra bao nhiêu thu nhập.
Vì vậy, khi so thu nhập của một tỉnh xuất cư với một tỉnh nhập cư, bạn nên đọc thêm ba thông tin: tỷ suất di cư thuần, tỷ trọng thu khác trong thu nhập hộ, và cơ cấu tuổi của dân số. Ba thông tin này giúp hiểu thu nhập đến từ đâu và có bền hay không, điều mà con số bình quân một mình không trả lời được.
Khi nào dòng di cư đổi chiều
Dòng di cư không cố định. Các dấu hiệu dưới đây thường đi cùng việc một tỉnh xuất cư bắt đầu giữ chân được người lao động, hoặc một tỉnh nhập cư bắt đầu mất sức hút.
- Khu công nghiệp, cụm công nghiệp mới ở tỉnh quê: người lao động có thể làm việc gần nhà với thu nhập thấp hơn một chút nhưng chi phí sống thấp hơn nhiều.
- Chi phí sống ở nơi đến tăng nhanh: tiền thuê nhà, chi phí nuôi con, thời gian đi lại khiến phần còn lại sau chi tiêu thu hẹp.
- Đường sá kết nối tốt hơn: người ở tỉnh quê có thể đi làm hằng ngày hoặc hằng tuần thay vì chuyển hẳn đi.
- Lao động lớn tuổi về quê: người đi làm từ khi còn trẻ đến tuổi khó tìm việc ở nhà máy thường trở về, mang theo kỹ năng và một ít vốn.
- Chuyển dịch ngành ở nơi đến: nhà máy cần ít lao động phổ thông hơn, tuyển người có tay nghề, khiến lao động phổ thông khó tìm việc.
Theo dõi những dấu hiệu này giúp bạn hiểu xu hướng trước khi nó hiện rõ trong số liệu, vì các cuộc điều tra dân số và di cư thường cách nhau nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ suất di cư thuần âm có phải là dấu hiệu kinh tế tỉnh kém không?
Không hẳn. Nó cho biết tỉnh đó có ít cơ hội việc làm phù hợp so với nơi khác trong giai đoạn đó, nhưng tỉnh có thể có thế mạnh riêng như nông nghiệp, du lịch. Di cư thuần âm là một tín hiệu cần đọc cùng thu nhập, việc làm và cơ cấu tuổi, không phải một bản đánh giá.
Sinh viên đi học ở tỉnh khác có được tính là di cư không?
Tuỳ định nghĩa của cuộc điều tra. Sinh viên sống ở nơi học trong thời gian dài có thể được tính là người di cư đến tỉnh đó. Điều này làm tỉnh có nhiều trường đại học có tỷ suất nhập cư cao hơn mà không phản ánh nhu cầu lao động.
Tiền gửi từ người thân ở nước ngoài có tính vào thu nhập hộ không?
Có. Trong khảo sát mức sống, tiền người thân ở nước ngoài gửi về cũng là một khoản thu khác của hộ nhận. Ở một số địa phương có nhiều người đi làm việc ở nước ngoài, khoản này có thể ảnh hưởng đáng kể tới thu nhập bình quân.
Sau sắp xếp năm 2025, số di cư giữa các tỉnh có còn so được với trước không?
Không so trực tiếp được. Di chuyển giữa hai tỉnh cũ nay đã hợp nhất không còn là di cư giữa các tỉnh. Khi so qua thời gian, bạn dùng số theo tỉnh cũ cho giai đoạn trước, ghi rõ, và chờ số chính thức theo tỉnh mới cho giai đoạn sau.
Người đi làm ăn xa có được tính vào dân số của tỉnh quê không?
Phụ thuộc vào quy tắc xác định nơi thường trú của cuộc điều tra, thường dựa vào nơi người đó sống phần lớn thời gian trong một khoảng thời gian nhất định trước thời điểm điều tra. Người đã sống lâu ở nơi khác thường được tính cho nơi đó, không cho quê.
Có nên chuyển đến tỉnh nhập cư vì nghĩ nhiều việc làm hơn?
Tỉnh nhập cư thường có nhiều việc làm công, nhưng cạnh tranh và chi phí sống cũng cao hơn. Bạn nên tìm hiểu việc làm cụ thể trong nghề của mình, chi phí thuê nhà gần nơi làm, và khả năng có người hỗ trợ gia đình trước khi quyết định.