Chi phí ẩn khi sống xa quê là những khoản phát sinh chỉ vì bạn không còn sống gần gia đình gốc: chuyến về quê dịp Tết, giỗ, cưới, ốm đau; hiếu hỉ ở cả nơi mới lẫn quê cũ; tiền gửi về cho bố mẹ; và tiền trả cho những việc trước đây người thân làm giúp không công như trông con, đưa đón, nấu cơm, sửa chữa. Chúng không nằm trong bảng chi tiêu hằng tháng nên hay bị quên khi so thu nhập.
Cộng cả năm, các khoản này có thể ngang hoặc hơn phần chênh lệch lương mà bạn chuyển đi để có. Bài này liệt kê từng nhóm chi phí ẩn, cách ước chúng bằng số chuyến và số dịp thật của nhà bạn, một ví dụ giả định cộng đủ một năm, và vài cách giữ chúng trong tầm mà không phải cắt đứt với quê nhà.
Vì sao gọi là chi phí ẩn
Một khoản chi trở thành "ẩn" khi nó không đều đặn và không đến từ một hoá đơn quen thuộc. Tiền thuê nhà tháng nào cũng có, ai cũng nhớ. Nhưng chuyến về quê dự đám cưới người họ hàng, khoản phong bì gửi về khi bác hàng xóm ốm, tiền thuê người trông con vì ông bà ở xa, đều đến lẻ tẻ, mỗi lần một ít, và thường được trả bằng tiền tiết kiệm chứ không bằng tiền chi tiêu tháng.
Vì không đều, chúng không được ghi khi lập bảng chi phí sống. Vì trả bằng tiền tiết kiệm, cuối năm người ta chỉ thấy "sao để dành được ít thế" mà không biết tiền đi đâu. Người đã sống xa quê vài năm thường nhận ra quy luật này; người mới chuyển lần đầu gần như luôn đánh giá thấp nó.
Cách xử lý không phải cắt hết, vì nhiều khoản là bổn phận và tình cảm bạn muốn giữ. Cách xử lý là nhìn thấy chúng, đưa vào bảng bằng mức trung bình tháng, để quyết định chuyển đi và mức lương chấp nhận được dựa trên con số đầy đủ.
Chuyến về quê: đếm bằng số chuyến thật
Dịp cố định. Tết là chuyến gần như chắc chắn, thường cũng là chuyến đắt nhất vì giá vé cao điểm, quà cáp, tiền mừng tuổi, và những ngày nghỉ không lương thêm vào kỳ nghỉ chính thức. Ngoài Tết, nhiều gia đình có giỗ ông bà, ngày lễ trong họ.
Dịp không báo trước. Cưới hỏi, ốm đau, tang lễ của người thân gần. Không đoán được ngày nhưng đoán được tần suất: nhìn lại hai ba năm gần nhất xem mỗi năm có mấy chuyến như vậy.
Chi phí một chuyến. Gồm vé hoặc xăng xe khứ hồi cho mọi người đi, ăn uống dọc đường, quà mang về, tiền mừng hoặc phúng viếng, đôi khi tiền ở lại. Nếu đi bằng xe riêng đường dài, cộng hao mòn xe.
Chi phí cơ hội. Người làm tự do hoặc hưởng lương theo ngày mất thu nhập những ngày về quê. Người làm công ăn lương có thể phải dùng ngày phép mà lẽ ra để nghỉ ngơi.
Ước theo năm. Nhân chi phí một chuyến với số chuyến trung bình một năm, chia mười hai để đưa vào bảng tháng. Chuyến Tết tính riêng vì thường gấp nhiều lần chuyến thường.
Hiếu hỉ hai nơi và tiền gửi về nhà
Ở nơi mới, bạn dần có đồng nghiệp, hàng xóm, bạn bè, và các dịp cưới hỏi, ma chay, đầy tháng, tân gia của họ. Ở quê, các mối quan hệ cũ vẫn còn: họ hàng, bạn học, hàng xóm của bố mẹ. Nhiều khoản mừng ở quê bạn không dự được nhưng vẫn gửi qua người nhà. Kết quả là số dịp hiếu hỉ tăng lên chứ không giảm khi chuyển đi.
Tiền gửi về cho bố mẹ là khoản thứ hai. Có gia đình gửi đều mỗi tháng, có gia đình gửi theo dịp, có khi gửi đột xuất khi bố mẹ ốm hoặc sửa nhà. Khi sống gần, phần đóng góp này thường bằng công sức: chở bố mẹ đi khám, sửa mái nhà, làm đồng giúp. Sống xa, công sức đổi thành tiền: thuê người chở, thuê thợ, gửi tiền để người khác làm.
Cả hai khoản nên được bàn trong gia đình nhỏ trước khi chuyển: mỗi năm dự trù bao nhiêu cho hiếu hỉ, bao nhiêu gửi bố mẹ hai bên. Có con số chung giúp tránh căng thẳng khi một dịp lớn bất ngờ đến, và giúp so thu nhập ở nơi mới một cách trung thực.
Khi thiếu người đỡ: việc người thân từng làm và cái giá thay thế
Đây thường là nhóm chi phí ẩn lớn nhất với gia đình có con nhỏ hoặc có bố mẹ già. Số tiền trong bảng là ví dụ giả định một tháng.
| Việc người thân từng làm | Thay bằng gì ở nơi mới | Ví dụ giả định một tháng |
|---|---|---|
| Ông bà trông cháu ban ngày | Nhà trẻ, nhóm trẻ hoặc người trông trẻ | 3 triệu đồng |
| Đón con khi bố mẹ tan làm muộn | Thuê người đón, lớp trông muộn, một người về sớm | 1 triệu đồng |
| Nấu cơm khi bố mẹ bận | Ăn ngoài, đặt cơm, mua đồ ăn sẵn | 1,5 triệu đồng |
| Chăm khi ốm | Nghỉ làm, thuê người chăm, đi khám dịch vụ để nhanh | Theo đợt, chia đều 0,5 triệu đồng |
| Sửa chữa lặt vặt, chở đồ | Gọi thợ, thuê xe | 0,3 triệu đồng |
| Trông nhà khi đi vắng | Nhờ hàng xóm, gửi đồ, lắp khoá tốt hơn | Một lần, chia đều 0,2 triệu đồng |
Trong ví dụ giả định, các việc trước đây không tốn tiền nay cộng lại khoảng 6,5 triệu đồng một tháng. Với nhiều gia đình trẻ, đây chính là lý do thu nhập tăng ở nơi mới mà vẫn không dư hơn ở quê. Khoản này không có trong bất kỳ số liệu chi phí sống nào vì nó phụ thuộc vào việc bạn có người thân giúp hay không.
Khoản do nhịp sống mới tạo ra
Ngoài các khoản liên quan trực tiếp tới quê, sống xa nhà còn tạo ra vài khoản nhỏ mà người trong cuộc ít khi để ý:
- Ăn ngoài vì một mình. Người sống một mình thường thấy nấu ăn không đáng, nên ăn ngoài nhiều hơn khi ở với gia đình.
- Liên lạc và gặp gỡ. Cà phê, ăn uống để làm quen, giữ quan hệ ở nơi mới. Đó là khoản đáng chi nhưng nên có trong bảng.
- Mua sắm bù. Những tối buồn, mua sắm trực tuyến dễ trở thành thói quen. Ghi lại một tháng sẽ thấy rõ.
- Đồ dùng hai nơi. Giữ một số đồ ở quê để về có cái dùng, mua lại ở nơi mới một bộ nữa.
- Gửi hàng về quê và nhận đồ quê gửi lên. Phí gửi, phí ship lặt vặt nhưng đều đặn.
Các khoản này nhỏ nếu nhìn riêng, nhưng là nhóm duy nhất trong bài hoàn toàn do thói quen quyết định. Ghi lại một tháng đầy đủ, rồi chọn một hai khoản muốn giữ và một hai khoản muốn bớt, sẽ hiệu quả hơn cố cắt tất cả cùng lúc.
Ví dụ giả định: cộng chi phí ẩn một năm
Ví dụ giả định, số tròn, không ứng với tỉnh thật nào. Một gia đình bốn người sống ở tỉnh B, quê ở tỉnh A cách vài trăm cây số. Đơn vị: triệu đồng một năm.
| Khoản | Một năm | Cách ước |
|---|---|---|
| Chuyến về Tết cả nhà | 15 | Vé, quà, mừng tuổi, ngày nghỉ thêm |
| Ba chuyến về quê khác | 12 | Giỗ, cưới, thăm ốm, mỗi chuyến khoảng 4 |
| Hiếu hỉ ở quê gửi qua người nhà | 5 | Theo số dịp năm ngoái |
| Hiếu hỉ ở nơi mới | 6 | Đồng nghiệp, hàng xóm |
| Gửi bố mẹ hai bên | 24 | Đều mỗi tháng 2 |
| Thay việc người thân từng làm | 60 | Theo bảng thiếu người đỡ |
| Tổng một năm | 122 | Khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng |
Gần 10 triệu đồng mỗi tháng trong ví dụ giả định là khoản không xuất hiện khi so giá thuê nhà và giá đi chợ giữa hai tỉnh. Nếu lương ở tỉnh B chỉ cao hơn ở quê chừng ấy, chuyển đi về mặt tiền bạc gần như hoà vốn. Gia đình vẫn có thể chọn đi vì cơ hội, vì trường cho con, nhưng biết rõ mình đang trả cái giá nào.
Chi phí ẩn đổi theo giai đoạn đời sống
Mới đi làm, còn độc thân. Chi phí ẩn chủ yếu là chuyến về quê, ăn ngoài và hiếu hỉ bạn bè. Ít khoản thay việc người thân, nhưng thu nhập còn thấp nên tỷ lệ trên thu nhập vẫn đáng kể.
Có con nhỏ. Giai đoạn nặng nhất. Khoản thay người trông cháu, đưa đón, chăm khi con ốm vượt lên đứng đầu. Nhiều gia đình cân nhắc đưa ông bà lên ở cùng hoặc gửi con về quê một thời gian, mỗi phương án có cái giá riêng về tiền và về tình cảm.
Con đi học, bố mẹ bắt đầu già. Khoản trông trẻ giảm, khoản chăm bố mẹ từ xa tăng: đưa đi khám, thuê người chăm, chuyến về đột xuất. Tần suất về quê thường tăng lên ở giai đoạn này.
Tính trước giai đoạn tiếp theo. Khi quyết định chuyển tỉnh, nên nhìn trước năm năm: gia đình sẽ ở giai đoạn nào, chi phí ẩn nào sẽ lớn lên. Chuyển đi lúc chưa có con và chuyển đi lúc bố mẹ đã yếu là hai phép tính khác nhau.
Giữ chi phí ẩn trong tầm
Không cần cắt bỏ tình nghĩa với quê để giữ ngân sách. Vài cách làm giúp chi phí ẩn thành chi phí có kế hoạch:
- Lập một quỹ "quê nhà" riêng, trích đều hằng tháng, dùng cho chuyến về, hiếu hỉ ở quê, gửi bố mẹ đột xuất. Khi có quỹ, dịp bất ngờ không phải rút vào tiền sinh hoạt.
- Bàn với anh chị em trong nhà về việc chăm bố mẹ: ai ở gần làm phần công sức, ai ở xa đóng góp phần tiền, ghi rõ để không ai thấy thiệt.
- Chọn dịp về quê có ưu tiên: dịp nào nhất định có mặt, dịp nào gửi quà và lời hỏi thăm. Gộp nhiều việc vào một chuyến khi có thể.
- Đặt vé sớm cho chuyến Tết, tránh giá cao điểm sát ngày. Cân nhắc về sớm hoặc lên muộn vài ngày nếu công việc cho phép.
- Tìm người đỡ ở nơi mới: hàng xóm đáng tin, nhóm phụ huynh cùng lớp đưa đón luân phiên, bạn cùng quê ở gần. Mạng lưới này làm giảm khoản thuê ngoài theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ghi khoản gửi bố mẹ vào chi phí sống không?
Nên ghi, vì đó là khoản bạn đều đặn chi ra và nó ảnh hưởng tới khả năng để dành. Ghi vào nhóm quan hệ gia đình, tách khỏi chi tiêu sinh hoạt, để khi so hai nơi vẫn thấy rõ phần nào thay đổi do chuyển đi.
Chi phí về Tết có nên chia ra từng tháng?
Nên chia. Chuyến Tết là khoản lớn nhất trong năm của nhiều gia đình xa quê, để tới tháng Chạp mới lo thường phải rút tiết kiệm hoặc vay. Trích một phần mỗi tháng vào quỹ riêng giúp tháng Tết không phá vỡ ngân sách.
Ông bà lên ở cùng để trông cháu thì có hết chi phí ẩn không?
Giảm được khoản trông trẻ nhưng phát sinh khoản khác: chỗ ở rộng hơn, ăn uống thêm người, khám chữa bệnh cho ông bà ở nơi mới, chuyến về quê của ông bà. Nên tính cả hai vế trước khi quyết, và hỏi ý ông bà thật lòng.
Làm sao biết mình đã đánh giá thấp chi phí ẩn?
Cuối năm, so số tiền để dành thật với số để dành theo bảng chi tiêu tháng. Phần thiếu hụt phần lớn là chi phí ẩn. Ghi lại các khoản lẻ trong một năm sẽ cho bạn con số trung bình để dùng cho các năm sau.
Người độc thân có nhiều chi phí ẩn không?
Thường ít khoản thay việc người thân hơn gia đình có con, nhưng nhiều khoản ăn ngoài, đi lại về quê một mình, hiếu hỉ bạn bè đang tuổi cưới. Tỷ lệ so với thu nhập có khi không thấp hơn gia đình.
Có cách nào giảm chi phí về quê mà không về ít đi?
Đặt vé sớm, đi ngoài cao điểm, gộp việc vào một chuyến, chia sẻ xe với người cùng quê. Quà mang về có thể gọn hơn nếu thống nhất trong gia đình. Những thay đổi nhỏ này cộng lại cả năm khá đáng kể.